23. Verbi deponenti e semideponenti
I deponenti hanno prevalentemente forma passiva e significato attivo: hortor, esorto; sequor, seguo. Il participio perfetto ha normalmente significato attivo: secutus, che ha seguito. Non si traducono quindi aggiungendo “essere” in ogni caso. La loro forma non impedisce la transitività: amicum sequor, seguo l’amico, ha un oggetto in accusativo.
I deponenti conservano forme attive come il participio presente e futuro, il gerundio e il supino in -um. L’infinito futuro è attivo (secuturum esse), mentre il gerundivo mantiene valore passivo, se il verbo lo ammette: res sequenda, la cosa da seguire. Alcuni participi perfetti deponenti possono descrivere uno stato contemporaneo, come ratus, ritenendo; il valore temporale va letto con attenzione.
I quattro modelli principali
Hortor: esortare
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | hortor | hortaris | hortatur | hortamur | hortamini | hortantur |
| Imperfetto | hortabar | hortabaris | hortabatur | hortabamur | hortabamini | hortabantur |
| Futuro semplice | hortabor | hortaberis | hortabitur | hortabimur | hortabimini | hortabuntur |
| Perfetto | hortatus sum | hortatus es | hortatus est | hortati sumus | hortati estis | hortati sunt |
| Piuccheperfetto | hortatus eram | hortatus eras | hortatus erat | hortati eramus | hortati eratis | hortati erant |
| Futuro anteriore | hortatus ero | hortatus eris | hortatus erit | hortati erimus | hortati eritis | hortati erunt |
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | horter | horteris | hortetur | hortemur | hortemini | hortentur |
| Imperfetto | hortarer | hortareris | hortaretur | hortaremur | hortaremini | hortarentur |
| Perfetto | hortatus sim | hortatus sis | hortatus sit | hortati simus | hortati sitis | hortati sint |
| Piuccheperfetto | hortatus essem | hortatus esses | hortatus esset | hortati essemus | hortati essetis | hortati essent |
| Forma | Paradigma |
|---|---|
| Infinito presente | hortari |
| Infinito perfetto | hortatum, -am, -um esse (forme in accusativo) |
| Infinito futuro | hortaturum, -am, -um esse (forme in accusativo) |
| Participio presente | hortans, hortantis |
| Participio perfetto | hortatus, -a, -um |
| Participio futuro | hortaturus, -a, -um |
| Gerundio | hortandi, hortando, ad hortandum, hortando |
| Gerundivo | hortandus, -a, -um |
| Supino | hortatum, hortatu |
| Imperativo presente, 2ª sing. e plur. | hortare, hortamini |
Vereor: temere, rispettare
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | vereor | vereris | veretur | veremur | veremini | verentur |
| Imperfetto | verebar | verebaris | verebatur | verebamur | verebamini | verebantur |
| Futuro semplice | verebor | vereberis | verebitur | verebimur | verebimini | verebuntur |
| Perfetto | veritus sum | veritus es | veritus est | veriti sumus | veriti estis | veriti sunt |
| Piuccheperfetto | veritus eram | veritus eras | veritus erat | veriti eramus | veriti eratis | veriti erant |
| Futuro anteriore | veritus ero | veritus eris | veritus erit | veriti erimus | veriti eritis | veriti erunt |
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | verear | verearis | vereatur | vereamur | vereamini | vereantur |
| Imperfetto | vererer | verereris | vereretur | vereremur | vereremini | vererentur |
| Perfetto | veritus sim | veritus sis | veritus sit | veriti simus | veriti sitis | veriti sint |
| Piuccheperfetto | veritus essem | veritus esses | veritus esset | veriti essemus | veriti essetis | veriti essent |
| Forma | Paradigma |
|---|---|
| Infinito presente | vereri |
| Infinito perfetto | veritum, -am, -um esse (forme in accusativo) |
| Infinito futuro | veriturum, -am, -um esse (forme in accusativo) |
| Participio presente | verens, verentis |
| Participio perfetto | veritus, -a, -um |
| Participio futuro | veriturus, -a, -um |
| Gerundio | verendi, verendo, ad verendum, verendo |
| Gerundivo | verendus, -a, -um |
| Supino | veritum, veritu |
| Imperativo presente, 2ª sing. e plur. | verere, veremini |
Sequor: seguire
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | sequor | sequeris | sequitur | sequimur | sequimini | sequuntur |
| Imperfetto | sequebar | sequebaris | sequebatur | sequebamur | sequebamini | sequebantur |
| Futuro semplice | sequar | sequeris | sequetur | sequemur | sequemini | sequentur |
| Perfetto | secutus sum | secutus es | secutus est | secuti sumus | secuti estis | secuti sunt |
| Piuccheperfetto | secutus eram | secutus eras | secutus erat | secuti eramus | secuti eratis | secuti erant |
| Futuro anteriore | secutus ero | secutus eris | secutus erit | secuti erimus | secuti eritis | secuti erunt |
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | sequar | sequaris | sequatur | sequamur | sequamini | sequantur |
| Imperfetto | sequerer | sequereris | sequeretur | sequeremur | sequeremini | sequerentur |
| Perfetto | secutus sim | secutus sis | secutus sit | secuti simus | secuti sitis | secuti sint |
| Piuccheperfetto | secutus essem | secutus esses | secutus esset | secuti essemus | secuti essetis | secuti essent |
| Forma | Paradigma |
|---|---|
| Infinito presente | sequi |
| Infinito perfetto | secutum, -am, -um esse (forme in accusativo) |
| Infinito futuro | secuturum, -am, -um esse (forme in accusativo) |
| Participio presente | sequens, sequentis |
| Participio perfetto | secutus, -a, -um |
| Participio futuro | secuturus, -a, -um |
| Gerundio | sequendi, sequendo, ad sequendum, sequendo |
| Gerundivo | sequendus, -a, -um |
| Supino | secutum, secutu |
| Imperativo presente, 2ª sing. e plur. | sequere, sequimini |
Largior: donare
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | largior | largiris | largitur | largimur | largimini | largiuntur |
| Imperfetto | largiebar | largiebaris | largiebatur | largiebamur | largiebamini | largiebantur |
| Futuro semplice | largiar | largieris | largietur | largiemur | largiemini | largientur |
| Perfetto | largitus sum | largitus es | largitus est | largiti sumus | largiti estis | largiti sunt |
| Piuccheperfetto | largitus eram | largitus eras | largitus erat | largiti eramus | largiti eratis | largiti erant |
| Futuro anteriore | largitus ero | largitus eris | largitus erit | largiti erimus | largiti eritis | largiti erunt |
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | largiar | largiaris | largiatur | largiamur | largiamini | largiantur |
| Imperfetto | largirer | largireris | largiretur | largiremur | largiremini | largirentur |
| Perfetto | largitus sim | largitus sis | largitus sit | largiti simus | largiti sitis | largiti sint |
| Piuccheperfetto | largitus essem | largitus esses | largitus esset | largiti essemus | largiti essetis | largiti essent |
| Forma | Paradigma |
|---|---|
| Infinito presente | largiri |
| Infinito perfetto | largitum, -am, -um esse (forme in accusativo) |
| Infinito futuro | largiturum, -am, -um esse (forme in accusativo) |
| Participio presente | largiens, largientis |
| Participio perfetto | largitus, -a, -um |
| Participio futuro | largiturus, -a, -um |
| Gerundio | largiendi, largiendo, ad largiendum, largiendo |
| Gerundivo | largiendus, -a, -um |
| Supino | largitum, largitu |
| Imperativo presente, 2ª sing. e plur. | largire, largimini |
I deponenti della terza in -ior, come patior, pateris, passus sum, pati, seguono le alternanze della coniugazione mista: patior, pateris, patitur, patimur, patimini, patiuntur; imperfetto patiebar; futuro patiar; congiuntivo presente patiar, imperfetto paterer; imperativo patere, patimini. Anche morior presenta forme miste, con infinito mori e participio futuro moriturus.
Semideponenti e costruzioni da ricordare
| Paradigma | Significato | Esempio |
|---|---|---|
| audeo, audes, ausus sum, audere | Osare | ausus est: osò / ha osato |
| gaudeo, gaudes, gavisus sum, gaudere | Gioire | gavisi sunt: gioirono |
| soleo, soles, solitus sum, solere | Essere solito | solitus erat: era stato solito |
| fido, fidis, fisus sum, fidere | Fidarsi | confido e diffido hanno composti analoghi |
I semideponenti hanno il sistema del presente attivo e quello del perfetto con forma passiva e senso attivo. Soleo esprime abitualità e spesso si traduce con “essere solito” più infinito. Esistono comportamenti particolari, come revertor, che può usare il perfetto attivo reverti; è sempre il dizionario a precisare il paradigma. Fio verrà studiato fra i verbi anomali: non va ridotto meccanicamente alla serie dei semideponenti.