25. Fero, eo e fio
Questi verbi molto frequenti combinano temi diversi o alternanze che non seguono in ogni punto i modelli regolari. Conviene riconoscere prima le forme più ricorrenti e poi collegarle al paradigma. “Irregolare” non significa privo di struttura: gran parte del sistema del perfetto resta regolare una volta noto il tema.
Fero, fers, tuli, latum, ferre: portare
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | fero | fers | fert | ferimus | fertis | ferunt |
| Imperfetto | ferebam | ferebas | ferebat | ferebamus | ferebatis | ferebant |
| Futuro semplice | feram | feres | feret | feremus | feretis | ferent |
| Perfetto | tuli | tulisti | tulit | tulimus | tulistis | tulerunt |
| Piuccheperfetto | tuleram | tuleras | tulerat | tuleramus | tuleratis | tulerant |
| Futuro anteriore | tulero | tuleris | tulerit | tulerimus | tuleritis | tulerint |
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | feror | ferris | fertur | ferimur | ferimini | feruntur |
| Imperfetto | ferebar | ferebaris | ferebatur | ferebamur | ferebamini | ferebantur |
| Futuro semplice | ferar | fereris | feretur | feremur | feremini | ferentur |
| Perfetto | latus sum | latus es | latus est | lati sumus | lati estis | lati sunt |
| Piuccheperfetto | latus eram | latus eras | latus erat | lati eramus | lati eratis | lati erant |
| Futuro anteriore | latus ero | latus eris | latus erit | lati erimus | lati eritis | lati erunt |
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | feram | feras | ferat | feramus | feratis | ferant |
| Imperfetto | ferrem | ferres | ferret | ferremus | ferretis | ferrent |
| Perfetto | tulerim | tuleris | tulerit | tulerimus | tuleritis | tulerint |
| Piuccheperfetto | tulissem | tulisses | tulisset | tulissemus | tulissetis | tulissent |
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | ferar | feraris | feratur | feramur | feramini | ferantur |
| Imperfetto | ferrer | ferreris | ferretur | ferremur | ferremini | ferrentur |
| Perfetto | latus sim | latus sis | latus sit | lati simus | lati sitis | lati sint |
| Piuccheperfetto | latus essem | latus esses | latus esset | lati essemus | lati essetis | lati essent |
| Categoria | Forme |
|---|---|
| Imperativo presente attivo / passivo | fer, ferte / ferre, ferimini |
| Imperativo futuro attivo | ferto, ferto, fertote, ferunto |
| Imperativo futuro passivo | fertor, fertor, nessuna 2ª plur. ordinaria, feruntor |
| Infiniti attivi | ferre; tulisse; laturum esse |
| Infiniti passivi | ferri; latum esse; latum iri |
| Participi | ferens, ferentis; latus, -a, -um; laturus, -a, -um |
| Gerundio e gerundivo | ferendi, ferendo, ad ferendum, ferendo; ferendus, -a, -um |
| Supini | latum, latu |
I composti possono cambiare aspetto nei diversi temi: aufero, abstuli, ablatum, auferre, portare via; confero, contuli, collatum, riunire o confrontare; refero, rettuli, relatum, riportare; offero, obtuli, oblatum, offrire; suffero, sustuli, sublatum, sopportare. Le forme sustuli e sublatum sono condivise con tollo: il contesto e il dizionario sono indispensabili.
Eo, is, ii o ivi, itum, ire: andare
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | eo | is | it | imus | itis | eunt |
| Imperfetto | ibam | ibas | ibat | ibamus | ibatis | ibant |
| Futuro semplice | ibo | ibis | ibit | ibimus | ibitis | ibunt |
| Perfetto | ii | iisti | iit | iimus | iistis | ierunt |
| Piuccheperfetto | ieram | ieras | ierat | ieramus | ieratis | ierant |
| Futuro anteriore | iero | ieris | ierit | ierimus | ieritis | ierint |
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | eam | eas | eat | eamus | eatis | eant |
| Imperfetto | irem | ires | iret | iremus | iretis | irent |
| Perfetto | ierim | ieris | ierit | ierimus | ieritis | ierint |
| Piuccheperfetto | iissem | iisses | iisset | iissemus | iissetis | iissent |
| Categoria | Forme |
|---|---|
| Imperativo presente / futuro | i, ite / ito, ito, itote, eunto |
| Infinito | ire; iisse (anche ivisse); iturum esse |
| Participio presente | iens, euntis; plurale euntes, euntia |
| Participio futuro | iturus, -a, -um |
| Gerundio / gerundivo | eundi, eundo, ad eundum, eundo / eundus, -a, -um |
| Supino | itum; forma in -u di uso limitato |
| Passivo impersonale | itur, si va; itum est, si andò; eundum est, bisogna andare |
Il perfetto presenta anche la serie con iv-: ivi, ivisti, ivit, ivimus, ivistis, iverunt; le forme con ii possono contrarsi, per esempio isti e isse. Nella tabella iisti e iisse mostrano la formazione non contratta. Eo è intransitivo; alcuni composti possono essere transitivi, come adeo e transeo, e ammettere un passivo personale. Pereo significa perire, redeo ritornare, abeo allontanarsi, exeo uscire.
Fio, fis, factus sum, fieri: diventare, accadere, essere fatto
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | fio | fis | fit | fimus | fitis | fiunt |
| Imperfetto | fiebam | fiebas | fiebat | fiebamus | fiebatis | fiebant |
| Futuro semplice | fiam | fies | fiet | fiemus | fietis | fient |
| Perfetto | factus sum | factus es | factus est | facti sumus | facti estis | facti sunt |
| Piuccheperfetto | factus eram | factus eras | factus erat | facti eramus | facti eratis | facti erant |
| Futuro anteriore | factus ero | factus eris | factus erit | facti erimus | facti eritis | facti erunt |
| Tempo | Io | Tu | Egli / ella | Noi | Voi | Essi / esse |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Presente | fiam | fias | fiat | fiamus | fiatis | fiant |
| Imperfetto | fierem | fieres | fieret | fieremus | fieretis | fierent |
| Perfetto | factus sim | factus sis | factus sit | facti simus | facti sitis | facti sint |
| Piuccheperfetto | factus essem | factus esses | factus esset | facti essemus | facti essetis | facti essent |
L’infinito presente è fieri, il perfetto factum esse con accordo del participio; il futuro passivo corrispondente a facio è factum iri. L’imperativo fi, fite è raro; non bisogna costruire da fio un intero sistema di participi e gerundi inesistenti. Faciendus è il gerundivo di facio. Fio funziona da passivo di facio (“essere fatto”), ma anche da verbo autonomo (“diventare”, “accadere”). I composti in -ficio, come conficio, hanno generalmente passivo in -ficior: conficior, non una semplice composizione con fio.