← Tutti i riassunti

Latino

Latino.

Dalle prime declinazioni alla sintassi del periodo. Spiegazioni, tabelle, esempi tradotti, 60 esercizi con soluzioni e 6 versioni guidate.

Fai il quiz →
54capitoli
184tabelle grammaticali
Come studiareCerca un argomento oppure apri un capitolo dall’indice. I titoli ti portano direttamente alla spiegazione corretta.

11. Numerali, numeri romani e calendario

I cardinali indicano quanti elementi ci sono; gli ordinali la posizione; i distributivi quanti elementi spettano a ciascuno; gli avverbi numerali quante volte accade qualcosa. La distinzione cambia il significato: duo libri sono due libri complessivi, bini libri sono due libri per ciascuno o per volta. Con nomi usati solo al plurale i distributivi possono indicare unità singole, come bina castra, due accampamenti.

Tavola 37 Numerali fondamentali: ordinali in -us, -a, -um; distributivi in -i, -ae, -a
NumeroRomanoCardinaleOrdinaleDistributivo
1Iunusprimussinguli
2IIduosecundus / alterbini
3IIItrestertiusterni
4IVquattuorquartusquaterni
5Vquinquequintusquini
6VIsexsextusseni
7VIIseptemseptimussepteni
8VIIIoctooctavusoctoni
9IXnovemnonusnoveni
10Xdecemdecimusdeni
11XIundecimundecimusundeni
12XIIduodecimduodecimusduodeni
13XIIItredecimtertius decimusterni deni
14XIVquattuordecimquartus decimusquaterni deni
15XVquindecimquintus decimusquini deni
16XVIsedecimsextus decimusseni deni
17XVIIseptendecimseptimus decimussepteni deni
18XVIIIduodevigintiduodevicesimusduodeviceni
19XIXundevigintiundevicesimusundeviceni
20XXvigintivicesimusviceni
30XXXtrigintatricesimustriceni
40XLquadragintaquadragesimusquadrageni
50Lquinquagintaquinquagesimusquinquageni
60LXsexagintasexagesimussexageni
70LXXseptuagintaseptuagesimusseptuageni
80LXXXoctogintaoctogesimusoctogeni
90XCnonagintanonagesimusnonageni
100Ccentumcentesimuscenteni
200CCducentiducentesimusduceni
300CCCtrecentitrecentesimustreceni
400CDquadringentiquadringentesimusquadringeni
500Dquingentiquingentesimusquingeni
600DCsescentisescentesimussesceni
700DCCseptingentiseptingentesimusseptingeni
800DCCCoctingentioctingentesimusoctingeni
900CMnongentinongentesimusnongeni
1.000Mmillemillesimussingula milia

Declinazione dei cardinali

Sono declinabili unus, duo, tres, le centinaia da duecento a novecento e il sostantivo milia. Mille è invece indeclinabile: mille milites, mille soldati. Milia è un neutro plurale della terza e regge il genitivo: tria milia militum, tremila soldati. I numeri composti possono presentare unità seguita da et e decina (unus et viginti) oppure decina e unità (viginti unus). Gli ordinali e i distributivi concordano come aggettivi della prima classe.

Tavola 38 Unus, una, unum
CasoMaschileFemminileNeutro
Nom.unusunaunum
Gen.uniusuniusunius
Dat.uniuniuni
Acc.unumunamunum
Abl.unounauno
Tavola 39 Duo, duae, duo
CasoMaschileFemminileNeutro
Nom.duoduaeduo
Gen.duorumduarumduorum
Dat.duobusduabusduobus
Acc.duos / duoduasduo
Abl.duobusduabusduobus
Tavola 40 Tres e milia
CasoTres m./f.Tria neutroMilia neutro
Nom./voc.trestriamilia
Gen.triumtriummilium
Dat./abl.tribustribusmilibus
Acc.trestriamilia
Tavola 41 Avverbi numerali
ValoreForma
Una, due, tre, quattro voltesemel, bis, ter, quater
Cinque, sei, sette voltequinquies, sexies, septies
Otto, nove, dieci volteocties, novies, decies
Venti, trenta, cento voltevicies, tricies, centies
Mille voltemillies

Leggere numeri e date

I segni principali sono I, V, X, L, C, D, M. Nella convenzione moderna un segno minore a destra si somma, a sinistra può sottrarsi nei gruppi ammessi, come IV, IX, XL, XC, CD, CM. Le iscrizioni antiche presentano anche scritture additive come IIII: la regola scolastica delle tre ripetizioni non descrive tutte le testimonianze romane.

Il calendario usa Calende, primo giorno del mese; None, giorno 5, ma 7 a marzo, maggio, luglio e ottobre; Idi, giorno 13, ma 15 negli stessi quattro mesi. I giorni intermedi si contano a ritroso includendo il giorno di partenza e quello di arrivo. Ante diem tertium Kalendas Apriles indica il 30 marzo; pridie Kalendas Apriles il 31 marzo. Le date fisse sono espresse all’ablativo: Idibus Martiis, il 15 marzo. La datazione tramite i consoli fu fondamentale nell’uso romano; il computo dalla fondazione di Roma non fu l’unico sistema e non va presentato come universalmente impiegato fin dalle origini.

Torna all’indice ↑
Torna all’inizio ↑

Ripetizioni personalizzate · Da 15€/h

Un dubbio da chiarire?
Studiamolo insieme.

Offro lezioni personalizzate per studenti delle superiori e dell’università: spiegazioni chiare, esercizi guidati e un metodo costruito sulle tue esigenze. Scopri le materie e le tariffe, oppure prenota una lezione per lavorare sul tuo programma.