13. Dimostrativi e determinativi
I dimostrativi collocano persone e cose nello spazio, nel discorso o rispetto agli interlocutori. Hic indica normalmente vicinanza a chi parla, iste a chi ascolta, ille lontananza o notorietà. Iste può assumere sfumatura polemica, ma non è sempre dispregiativo; ille può designare una persona celebre o richiamare un elemento già nominato. Is riprende in modo più neutro un referente.
Ipse mette in rilievo l’identità di chi compie o subisce l’azione: “lui stesso”, “proprio lui”. Idem indica invece identità rispetto a un altro elemento: “il medesimo”. La frase “è venuto lo stesso maestro” richiede quindi di chiarire se si intende il maestro in persona oppure il medesimo già incontrato.
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | is | ea | id |
| Gen. | eius | eius | eius |
| Dat. | ei | ei | ei |
| Acc. | eum | eam | id |
| Abl. | eo | ea | eo |
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | ei / ii / i | eae | ea |
| Gen. | eorum | earum | eorum |
| Dat. | eis / iis / is | eis / iis / is | eis / iis / is |
| Acc. | eos | eas | ea |
| Abl. | eis / iis / is | eis / iis / is | eis / iis / is |
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | hic | haec | hoc |
| Gen. | huius | huius | huius |
| Dat. | huic | huic | huic |
| Acc. | hunc | hanc | hoc |
| Abl. | hoc | hac | hoc |
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | hi | hae | haec |
| Gen. | horum | harum | horum |
| Dat. | his | his | his |
| Acc. | hos | has | haec |
| Abl. | his | his | his |
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | ille | illa | illud |
| Gen. | illius | illius | illius |
| Dat. | illi | illi | illi |
| Acc. | illum | illam | illud |
| Abl. | illo | illa | illo |
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | illi | illae | illa |
| Gen. | illorum | illarum | illorum |
| Dat. | illis | illis | illis |
| Acc. | illos | illas | illa |
| Abl. | illis | illis | illis |
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | ipse | ipsa | ipsum |
| Gen. | ipsius | ipsius | ipsius |
| Dat. | ipsi | ipsi | ipsi |
| Acc. | ipsum | ipsam | ipsum |
| Abl. | ipso | ipsa | ipso |
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | ipsi | ipsae | ipsa |
| Gen. | ipsorum | ipsarum | ipsorum |
| Dat. | ipsis | ipsis | ipsis |
| Acc. | ipsos | ipsas | ipsa |
| Abl. | ipsis | ipsis | ipsis |
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | idem | eadem | idem |
| Gen. | eiusdem | eiusdem | eiusdem |
| Dat. | eidem | eidem | eidem |
| Acc. | eundem | eandem | idem |
| Abl. | eodem | eadem | eodem |
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | eidem / iidem | eaedem | eadem |
| Gen. | eorundem | earundem | eorundem |
| Dat. | eisdem / iisdem | eisdem / iisdem | eisdem / iisdem |
| Acc. | eosdem | easdem | eadem |
| Abl. | eisdem / iisdem | eisdem / iisdem | eisdem / iisdem |
Iste, ista, istud si declina sostituendo ist- a ill- nelle forme di ille: istius, isti, istum, isto; plurale isti, istarum, istis, e così via. Le forme di idem derivano da is con -dem e presentano adattamenti consonantici, come eundem ed eorundem. Un dimostrativo usato come aggettivo concorda con il nome; usato come pronome deve invece essere collegato al referente attraverso il contesto.
Iste: paradigma completo
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | iste | ista | istud |
| Gen. | istius | istius | istius |
| Dat. | isti | isti | isti |
| Acc. | istum | istam | istud |
| Abl. | isto | ista | isto |
| Caso | Maschile | Femminile | Neutro |
|---|---|---|---|
| Nom. | isti | istae | ista |
| Gen. | istorum | istarum | istorum |
| Dat. | istis | istis | istis |
| Acc. | istos | istas | ista |
| Abl. | istis | istis | istis |